Rosnące znaczenie preprintów dla grantodawców wspierających Open Access
Zwolennicy otwartego dostępu oraz instytucje finansujące badania naukowe coraz częściej dostrzegają znaczenie preprintów i zachęcają autorów do ich publikowania. Wynika to z faktu, że preprinty przyspieszają obieg informacji naukowej, udostępniając wyniki badań wcześniej i umożliwiając innym badaczom korzystanie z nich jeszcze przed publikacją recenzowanej wersji.
W tym artykule wyjaśniamy, czym są preprinty, omawiamy ich zalety i ograniczenia oraz przedstawiamy zmiany w politykach grantodawców wspierających Open Access. Na końcu przybliżamy również platformę Preprints.org, czyli serwer preprintów MDPI, który w 2026 roku obchodzi 10. rocznicę działalności.
Czym są preprinty?
Preprint to wersja pracy naukowej opublikowana przed przejściem procesu recenzji naukowej (peer review) w czasopiśmie. Taki sposób udostępniania wyników badań określany jest jako zielona droga Open Access (green Open Access). Serwer preprintów to internetowe repozytorium umożliwiające publikację tego typu prac. Do najbardziej znanych przykładów należą arXiv, AfricArXiv oraz HAL.
Większość serwerów preprintów nadaje opublikowanym preprintom identyfikator DOI (Digital Object Identifier), dzięki czemu mogą być one łatwo wyszukiwane i cytowane w innych publikacjach naukowych. Ponadto można je wyszukiwać w bazach i serwisach takich jak Crossref, Google Scholar czy Scilit.
Podobnie funkcjonuje postprint, czyli wersja artykułu po przejściu procesu recenzji, która zostaje zdeponowana w repozytorium przed ostateczną publikacją w czasopiśmie. Może to nastąpić jeszcze na etapie formatowania tekstu i przygotowywania go do publikacji. Postprinty bywają również określane mianem e-printów.
Przed udostępnieniem preprintu lub postprintu warto zawsze sprawdzić politykę wydawcy.
Dlaczego warto publikować preprinty?
Proces publikacji artykułu w recenzowanym czasopiśmie naukowym często trwa wiele miesięcy, a niekiedy nawet lat od momentu złożenia manuskryptu. Wynika to z konieczności przeprowadzenia szczegółowej recenzji, redakcji oraz przygotowania publikacji do druku lub publikacji online.
Dla wielu badaczy największą wartością preprintów jest szybkość obiegu informacji naukowej oraz możliwość uzyskania opinii od społeczności naukowej na wczesnym etapie. Pozwala to autorom szybciej zyskać rozpoznawalność dla swoich badań, a innym naukowcom na dalsze rozwijanie przedstawionych wyników.
Preprinty są ściśle związane z ideą otwartej nauki (Open Science), która promuje współpracę oraz szerokie upowszechnianie rezultatów badań.
Zalety i ograniczenia preprintów
W środowisku naukowym trwa dyskusja na temat wartości preprintów. Przyjrzyjmy się najważniejszym korzyściom i wyzwaniom związanym z ich publikowaniem.
Zalety:
umożliwiają badaczom szybkie udostępnianie wyników swoich badań;
pozwalają autorom zdobyć uznanie za innowacyjne badania;
preprinty mogą być cytowane w innych publikacjach;
niektóre repozytoria przeprowadzają ich wstępną weryfikację przed publikacją;
zwiększają widoczność badań, ponieważ artykuły posiadające wersję preprintową są średnio częściej cytowane niż publikacje bez preprintu.
Największym ograniczeniem preprintów jest brak recenzji naukowej, co może prowadzić do rozpowszechniania niezweryfikowanych informacji. Problem ten dodatkowo pogłębia fakt, że osoby spoza środowiska akademickiego mogą mieć większe trudności z ich interpretacją oraz ze zrozumieniem, czym preprinty różnią się od publikacji poddanych recenzji naukowej.
Z tego względu Zalecenia UNESCO dotyczące Otwartej Nauki ( (UNESCO Recommendations on Open Science) wskazują, że preprinty powinny być wyraźnie odróżniane od ostatecznych publikacji recenzowanych naukowo.
Czym jest Plan U?
Zakłada ona rozdzielenie procesu publikacji manuskryptów od procesu ich oceny i certyfikacji przez czasopisma naukowe. Autorzy inicjatywy argumentują, że długi czas oczekiwania na publikację artykułów spowalnia rozwój nauki. Średnio od momentu złożenia pracy do jej opublikowania mija około roku, co oznacza niewykorzystanie pełnego potencjału internetu jako narzędzia przyspieszającego komunikację naukową.
Zdaniem autorów Planu U preprinty stanowią najskuteczniejszy sposób zapewnienia bezpłatnego i natychmiastowego dostępu do wyników badań.
Ponadto wskazują oni, że szersze wykorzystanie preprintów może stworzyć przestrzeń do eksperymentowania z nowymi modelami recenzji oraz oceny dorobku badawczego.
Zmieniające się wymagania grantodawców wspierających Open Access
Fundacja Billa i Melindy Gatesów przyjęła nową politykę dotyczącą publikowania w modelu Open Access, która weszła w życie w 2025 roku. Fundacja finansuje przede wszystkim badania z zakresu zdrowia i jest członkiem cOAlition S, europejskiej inicjatywy promującej model otwartego dostępu.
Od 2025 roku fundacja nie pokrywa już kosztów opłat za publikację artykułów (Article Processing Charges, APC), powszechnie stosowanych w czasopismach Open Access. W praktyce oznacza to, że beneficjenci grantów są zobowiązani do publikowania preprintów swoich prac.
Stanowi to istotną zmianę w polityce jednego z największych grantodawców i pokazuje rosnące znaczenie preprintów w badaniach naukowych. Oczekuje się, że nowa polityka pozwoli ograniczyć koszty oraz znacząco przyspieszyć proces naukowy.
Przyszłość preprintów
W 2023 roku Unia Europejska opublikowała dokument „Towards Responsible Publishing”, stanowiący projekt przyszłych polityk Open Access w ramach inicjatywy cOAlition S. W dokumencie wskazano cel, jakim jest otwarcie pełnego zakresu rezultatów powstających w trakcie cyklu badawczego oraz zapewnienie autorom większej swobody w wyborze czasopisma.
Można przypuszczać, że oznacza to publikowanie preprintów już na etapie przygotowywania artykułu, ponieważ możliwe jest udostępnianie wielu wersji manuskryptu, przy jednoczesnym zachowaniu przez autora swobody publikacji ostatecznej wersji artykułu w wybranym przez siebie czasopiśmie.
Ponadto Federation of American Scientists opowiada się za modelem „publish, then review” („najpierw publikacja, później recenzja”), który zakłada publikowanie preprintów, a następnie poddawanie ich recenzji. Zdaniem organizacji takie podejście mogłoby sprawić, że publikowanie naukowe byłoby szybsze, bardziej rzetelne i bardziej efektywne kosztowo.
Czym jest Preprints.org?
Uruchomiona w 2016 roku platforma Preprints.org jest inicjatywą MDPI, której celem jest zwiększanie dostępności wczesnych wersji wyników badań naukowych. Serwis umożliwia autorom otwarte i szybkie udostępnianie swoich prac.
Autorzy mogą otrzymywać komentarze i informacje zwrotne, a ich prace są natychmiast indeksowane przez Google Scholar oraz inne internetowe bazy danych i mogą być cytowane dzięki nadanemu identyfikatorowi DOI. Publikacje są udostępniane na licencji CC BY 4.0, która pozwala autorom zachować prawa autorskie i otrzymać uznanie za swoją pracę, jednocześnie umożliwiając każdemu jej czytanie i wykorzystywanie. Ponadto metryki na poziomie artykułu pozwalają autorom na bieżąco monitorować zasięg i wpływ ich pracy.
Preprints.org jest repozytorium multidyscyplinarnym, co oznacza, że gromadzi prace z wielu tematów i dyscyplin naukowych.
Jak działa Preprints.org?
Proces publikacji pracy w serwisie Preprints.org przebiega następująco:
Zgłoszenie: autorzy przesyłają swoje manuskrypty oraz pliki dodatkowe za pośrednictwem internetowego systemu zgłoszeń.
Moderacja: zespół Preprints.org przeprowadza wstępną kontrolę treści; przy wsparciu rady doradczej decyzje podejmowane są w ciągu 24 godzin.
Archiwizacja i publikacja online: po pomyślnym przejściu wstępnej kontroli preprinty są natychmiast udostępniane online, mogą być cytowane i pozostają otwarte na komentarze.
Ponieważ preprinty nie przechodzą procesu recenzji naukowej, ich dalsze wykorzystywanie wymaga zachowania odpowiedniej ostrożności i odpowiedzialności.
Rosnące znaczenie preprintów
Podsumowując, preprint to wersja pracy naukowej opublikowana przed przejściem procesu recenzji naukowej w czasopiśmie. Preprinty pomagają przyspieszać proces naukowy poprzez wcześniejsze udostępnianie wyników badań oraz umożliwianie innym badaczom dalszego rozwijania tych wyników.
Z tego względu instytucje finansujące badania dostrzegają znaczenie preprintów i wprowadzają wymóg ich publikowania jako sposób realizacji zasad Open Access.
Należy jednak pamiętać, że nie przeszły one jeszcze procesu recenzji naukowej, co oznacza, że mogą zawierać błędy lub wyniki, których nie uda się odtworzyć. Dlatego czytelnicy powinni mieć świadomość, że stanowią one wgląd w proces naukowy, a nie jego końcowy rezultat.
Preprints.org jest multidyscyplinarnym repozytorium MDPI, dedykowanym udostępnianiu wczesnych wersji prac naukowych. W tym roku mija dziesięć lat od jego uruchomienia w 2016 roku, co stanowi ważny kamień milowy i pokazuje, jak istotną rolę preprinty zaczęły odgrywać w zwiększaniu dostępności wyników badań naukowych.
Jeśli chcesz zapoznać się z opublikowanymi preprintami lub udostępnić własne wyniki badań, odwiedź platformę Preprints.org.
Artykuł został przetłumaczony z bloga MDPI. Oryginalny tekst znajdziesz tutaj: „Rising Importance of Preprints for Open Access Funders”.
